शैक्षिक लेखः विद्यालय शिक्षामा अनलाइन कक्षा

विद्यालय शिक्षामा अनलाइन कक्षा 

बटुकलाल तमाङ 

भरतपुर, चितवन 

भूमिका 

कोभिड महामारीको बेलामा बाध्यतावश अनलाइन कक्षाहरुको लहर नै चल्यो । नहुन मामा भन्दा कानु मामा निको भने झै, वैकल्पिक माध्यम बन्यो अनलाइन कक्षाहरु । शिक्षामा प्रविधिको प्रयोग गर्न बाध्य भए शिक्षकहरु । केहीले धेरै प्रविधिसम्बन्धी सीप सिकेर पारंगत पनि भए । केहीले आफूलाई काम चलाउ ढंगले प्रस्तुत गरे, भने एकादलाई खासै प्रभाव परेन, प्रविधि सम्बन्धी कुनै पनि सीप सिक्ने र प्रयोग गर्ने चेष्टा नै गरेन वा सकेन । गुगल मीट, जुम, माइक्रो सफ्ट टीम्स, गुगल क्लास रुम, मेसेञ्जर, आदिजस्ता अनुप्रयोग (एप)हरुको खुब प्रयोग भयो । धेरै जसो एप निशुल्क रुपमा नै प्रयोग गर्न सम्भव भयो । जे जसरी भए पनि अनलाइनको वैकल्पिक माध्यमको कक्षाहरु अधिकांश विद्यालयहरुमा चले । व्यवस्थापनमा चुस्त दुरुस्ताको आधारमा उक्त वैकल्पिक कक्षाहरुको नतिजा पनि फरक फरक आयो । साथ साथमा यसको सकरात्मक र नकरात्मक दुवै खालको प्रभावहरु देखा प¥यो ।

सकरात्मक प्रभावहरु

काभिड १९को महामारीको समयमा विद्यालय तहमा वैकल्पिक शिक्षाको माध्यम बनेको अनलाइन शिक्षाले शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक र समाजमा पारेको केही सकरात्मक प्रभाव यस्तो देखिन्छ ।

१) धेरै जसो शिक्षकहरुले इन्टरनेट, कम्प्युटर, अनलाइन र अफलाइन डिजिटल अनुप्रयोग (एप)हरुको प्रयोग गर्ने ज्ञान र सीप आर्जन गर्नु भयो । 

२) विद्यार्थीहरुले समेत बुँदा नं. १मा उल्लेखित ज्ञान र सीपसँग साक्षात्कार हुने अवसर पाए । 

३) भौतिक उपस्थितिको सम्भावना नभएको अवस्थामा भैरहेको शैक्षिक क्षतिलाई केही हदसम्म न्यनीकरण गर्न मदत पु¥यायो । 

४) कितावबाहेक ज्ञानको भण्डार डिजिटल संसारमा पनि धेरै ठूलो मात्रामा रहेछ भन्ने जानकारी ठूलो संख्यामा मानिसहरुले प्रत्यक्ष अनुभव गर्न पाए । 

५) विभिन्न एपहरु, इन्टरनेट सेवा, टेलिकम डाटा, डिजिटल डिभाइसहरु जस्तैः नयाँ तथा पुरानो स्मार्ट फोन, डेस्कटप कम्प्युटर, ल्यापटप, ट्याब्लेट, आदिको व्यापारमा ठूलोमात्रमा वृद्धि भयो । 

६) विद्यालय आउदा जाँदाको समय बचत, खाजा खर्चमा बचत, विद्यालयको भौतिक सम्पत्तिको क्षति तथा ह्रासमा कमी, विद्यालयको विद्युत महसुल, स्टेशनरी, मसलन्द खर्च आदिमा बचत, शिक्षकहरुले घरैमा बसी कक्षा सञ्चालन गर्न मिलेको विविध खर्चमा कटौती । 

नकरात्मक प्रभावहरु 

१) मोबाइल फोन र टेलिभिजन आदि डिजिटल डिभाइसको अत्याधिक प्रयोगको कुलत विद्यार्थीहरुमा हालसम्म पनि देखा परिरहेको छ । जसले गर्दा उनीहरु पुस्तक अध्ययन गर्न, गृहकार्य गर्न ध्यान नदिने, बढी भन्दा बढी समय मोबाइलमा सामाजिक सञ्जालमा, टिकटकमा, र भर्चुअल गेम खेलेर भुलेर समयको दुरुपयोग गरिरहेका छन् । 

२) आर्थिक स्तर ज्यादै कमजोर भएका अभिभावक तथा विद्यार्थीहरुले सामान्य मोबाइल समेत खरिद गर्न नसक्दा बैकल्पिक शिक्षाबाट बञ्चित भएको र हिनताबोधको शिकार भै मानसिक असर समेत परेको देखिन्छ । 

३) दुर्गम स्थानहरुमा इन्टरनेटको र डिजिटल डिभाइसहरुको पहँुच नभएकोले त्यहाँका विद्यार्थीहरु यस प्रकारको वैकल्पिक शिक्षाबाट बञ्चित हुनु परेको । 

४) अनलाइन शिक्षाको आधारभूत सीप समेत ग्रहण गर्न नसक्ने शिक्षकहरुको विषयमा विद्यार्थीहरुले शैक्षिक क्षति व्यहोर्नु परेको । 

५) घरमा एक्ला एक्लै बसी अध्ययन गर्नु पर्दा सहपाठीहरुबाट सिक्न पाउने औचारिक तथा अनौपचारिक शिक्षाबाट विद्यार्थीहरु बञ्चित हुनु परेको । 

६) सही व्यवस्थापन र अनुगमनको अभावमा अनलाइन शिक्षा प्रभावकारी नबन्दा, अनलाइन शिक्षाको औचित्य माथि नै प्रश्न चिन्ह खडा भएको छ । 

के विद्यालय शिक्षामा अनलाइन कक्षा सम्भव छ? 

सम्भव छ । तर प्रभावकारी ढंगले सञ्चालन हुनु जरुरी छ । प्रभावकारी ढंगले सञ्चालन गर्न कम्तीमा शिक्षकले विषयवस्तु सम्प्रेषण गर्ने र विद्यार्थीहरुले उक्त विषयवस्तु ग्रहण गरेको प्रतिविम्वन गृहकार्य वा मूल्यांकन प्रणालीका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने गरी दुई तर्फीरुपमा ज्ञान सीप लिने र दिने कार्य योजनाबद्ध ढंगले गरिनु पर्छ । तर हालसम्म विद्यालय शिक्षामा भैरहेको अनलाइन कक्षाहरुमा शिक्षकले विषयवस्तुको सम्प्रेषण गर्ने गरी एक तर्फीमात्र भैरहेको छ । विद्यार्थीले के के गृहकार्य वा असाइनमेन्ट तयारी गरी बुझाएमा कति अंक वा ग्रेड पाउने भनी कुनै पुर्व योजना नै नबनाई एकहोरो शिक्षकले पढाउने काम मात्र भैरहेको छ । त्यसैले अनलाइन कक्षाहरु प्रभावहीन भैरहेको छ ।

प्रयोग हुने एप, सफ्टवेयर र वेभसाइटहरु 

(क) अनलाइनः इन्टरनेट सेवाको आवश्यकता पर्ने एप, सफ्टवेयर र वेभसाइटहरु अनलाइन अन्तर्गत पर्दछ । 

१) Messenger: सन २०११ अगस्त ९मा सुरुवात भएको यस सफ्टवेयर, मेसेञ्जरमा कक्षागतरुपमा समूह सिर्जना गरी सूचना आदान प्रदान गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ । 

२) WhatsApp: सन् २००९ जनवरीमा सुरु भएको यो एप मोबाइलमा मोवाइल नं.को आधारमा अकाउण्ट खोल्न मिल्ने भएकोले कक्षागत समूहहरु बनाई सूचना आदान प्रदान गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ । 

३) Facebook Page: सन २००४ फेब्रुअरी ४मा अमेरिकन नागरिक मार्क जुकरबर्ग र वहाँको हार्भर्ड कलेजका केही साथीहरुले सुरु गरेको फेसबुक नामक सफ्टवेयर जुन आजको लोकप्रिय सामाजिक सञ्जाल बनेको छ, यसमा उपलब्ध सुविधा फेसबुक अकाउण्ट भन्दा फरक फेसबुक पेज सिर्जना गरी सूचना आदान प्रदान गर्न सकिन्छ । 

४) Microsoft Teams: सन २०१७ मार्च १४बाट सञ्चालनमा आएको यो सफ्टवेयर अनलाइन कक्षाको एउटा सिंगो विद्यालयको रुप हो माइक्रोसफ्ट टीम्स एप । विद्यालयको नाममा वेबसाइट खोलिएको हुनु पर्दछ, अनि विद्यालयको वेबसाइटको डुमेन नेमबाट माइक्रोसफ्टलाई इमेलमार्फत अनुरोध गरी विद्यालयहरुले निशुल्क रुपमा यो सेवा उपभोग गर्न सक्दछ । यसमा एकै पटकमा सयौ कक्षाहरु छुट्टा छुट्टै सञ्चालन गर्न मिल्ने भएकोले अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्ने सबैभन्दा राम्रो एप बनेको छ । अर्थात एउटा विद्यालयमा पूर्व प्राथमिक देखि कक्षा १२सम्म मानौ ३० वटा सेक्सनहरु छन् भने एकै पटकमा तीसवटै सेक्सनको कक्षाहरु सजिलै सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यसका लागि छुट्टै एडमिन वा होस्ट वा कोहोस्टको आवश्यकता पर्दैन । शिक्षक स्वयम्ले यी सबै भूमिका एकसाथ सजिलै निर्वाह गर्न सक्दछ । यसमा सहभागी हुनकोलागि विद्यालयले माइक्रोसफ्ट टीम्सबाट निशुल्क प्राप्त डुमेनको प्रयोग गरी सबै शिक्षक र विद्यार्थीहरुको इमेल अकाउण्ट खोल्न जरुरी हुन्छ । जस्तै, रुपक आले नाम गरेको विद्यार्थीको अन्नपूर्णा मा.वि.को डुमेनमा यस्तो इमेल अकाउण्ट हुन सक्छ — rupak@annapurnamavi.edu.np । उसको युजर नेम यही हुन्छ भने, पासवर्ड पनि विद्यालयले उपलब्ध गराउँदछ । यही युजर नेम र पासवर्डको प्रयोग गरी कुनै पनि मोबाइल वा कम्प्युटरबाट सजिलैसँग तोकिएको समयमा तोकिएको कक्षाहरु लिन सकिन्छ । तर उक्त मोबाइल वा कम्प्युटरमा माइक्रोसफ्ट टीम्सको एप इन्स्टल गरिएको हुनु पर्दछ । यसमा कुनै पनि लिंकबाट प्रवेश गर्न मिल्दैन । कुनै सेक्सनको समूहमा विद्यालयको एडमिनले जतिजनालाई एड गरेको छ, त्यतिजनाले मात्र उक्त कक्षामा भाग लिन पाउनेछ, तसर्थ यस एपमा अनावश्यक र अनधिकृत व्यक्तिको प्रवेश हुने गुञ्जायस रहदैन । यसको सबैभन्दा राम्रो पक्षहरुमाः विद्यार्थीको हाजिरी यो एपले नै एक्सेलमा तयारी गरिदिने हो । को कति कति बेलामा प्रवेश ग¥यो र बाहरियो भन्ने पटक पटकको अभिलेख दुरुस्त देखाउँदछ । असाइनमेन्ट बुझाउने सेक्सनगत र विषयगतरुपमा छुट्टै फोल्डर हुन्छ । को कसले असाइनमेन्ट बुझायो वा बुझाएन स्पष्ट देखाउछ । त्यसमा शिक्षकले परीक्षण पश्चात ग्रेड चढाउन पनि मिल्दछ, जुन ग्रेड उक्त कक्षाका सबैले देख्न सक्दछ । कुनै सामुहिक सूचना राख्नु प¥यो भने पनि एकै पटकमा सबैजनाले देख्न मिल्ने समूहमा राख्न सकिन्छ । शिक्षक कर्मचारीहरुको मात्र एउटा छुट्टै समूह बनाई अनलाइन मीटिङ बस्न पनि सकिन्छ । विद्यार्थीहरुलाई आवश्यक पर्ने अध्ययन सामग्रीहरुको फाइल, पीडीएफ, वर्ड, एक्सेल, जेपीजी, पावरपोइन्ट स्लाइड, अडियो फाइल, भिडियो फाइल आदि पनि अपलोड गरिराख्न सकिन्छ । विद्यार्थी तथा शिक्षकहरुले उक्त इमेल अकाउण्टको प्रयोग गरी सूचना आदान प्रदान पनि गर्न सक्दछ । तर विद्यालयको एडमिनले उक्त इमेल अकाउण्ट हटाइदिएको खण्डमा उक्त अकाउण्टबाट केही पनि गर्न मिल्दैन । 

५) Google Meet: ठूलो समूहमा सूचना सञ्चारकोलागि गुगलले सन् २०१७ मार्च ९मा सुरुवात गरेको यस निशुल्क सटवेयर अनलाइन कक्षा सञ्चालनको लागि बरदान सावित भएको छ । निशुल्करुपमा उपलब्ध भर्सनले असिमित समयसम्म ठूलो समूहमा भिडियो कन्फेरेन्स गर्न र स्लाइड तथा भिडियो समेत सबैले देख्न मिल्ने गरी शेयर गर्न मिल्ने भएकोले गुगल मीट एप लोकप्रिय भएको छ । 

६) Google Classroom: गुगलले सन् २०१४ अगस्त १२मा सुरुवात गरेको एक लोकप्रिय सिकाइ व्यवस्थापन प्रणाली (Learning Management System/ LMS) हो गुगल क्लास रुम । निशुल्क रुपमा प्रयोग गर्न मिल्ने यस वेबसाइटबाट गुगल क्यालेण्डरको प्रयोग गरी विभिन्न सेक्सनहरुको समूह बनाई मीटिङ शेड्युलिङ गरी भर्चुअल कक्षा (गुगल मीटमा) सञ्चालन synchronous mode मा (शिक्षक र विद्यार्थीहरु एकै समयमा कुराकानी गरी सिक्न सिकाउन मिल्ने अवस्था) मा गर्न मिल्दछ । गृहकार्य वा असाइनमेन्टहरु प्रदान गरी asynchronous mode मा (शिक्षकले अभ्यासहरु उपलब्ध गराउने र विद्यार्थीहरुले आफ्नो अनुकूल समयमा उक्त अभ्यास वा सामग्रीहरु अध्ययन गरी उपयोग गर्ने अवस्थामा) विद्यार्थीहरुले असाइनमेन्ट अपलोड गर्ने र शिक्षकले उक्त असाइनमेन्टलाई ग्रेड उपलब्ध गराउन मिल्ने व्यवस्था समेत गुगल क्लासरुम एपमा उपलब्ध छ । 

७) ZOOM Cloud Meetings: सन् २०११मा स्थापना भै सन् २०१३देखि सञ्चालनमा आएको यस सफ्टवेयरको प्रयोग सन् २०२० को सुरुवातमा अर्थात कोभिड १९को महामारीको समय व्यापकरुपमा भयो । अनलाइन कक्षाहरु सञ्चालन गर्न शैक्षिक संस्थाहरुले यसको निशुल्क भर्सन र खरिद गरिएको भर्सन दुवैलाई व्यापक रुपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ । Synchronous learning को लागि प्रयोग गरिने यो एप तथा सफ्टवेयरमा गुगल मीटमा जस्तै समूहमा भिडियो कन्फेरेन्स गर्न र स्लाइड तथा भिडियो समेत सबैले देख्न मिल्ने गरी शेयर गर्न मिल्दछ । निशुल्क भर्सनमा ४० मिनेटसम्ममात्र लगातार भिडियो कन्फरेन्सको सुविधा छ भने खरिद गरिएको भर्सनमा असिमित समयसम्म भिडियो कन्फरेन्स गर्न मिल्ने सुविधा उपलब्ध छ । समूह समूहमा छलफल गर्न break out room को सुविधा समेत यस एपमा राखिएको छ । 

८) Blogs: ब्लग पनि एक प्रकारको वेबसाइट नै हो । विभिन्न बेबसाइटहरुले निशुल्क रुपमा र बनिबनाउ फ्रेममा सजिलै विभिन्न सूचना तथा जानकारीहरु पोस्ट गर्न मिल्ने र उक्त पोस्टहरुमा कमेन्ट समेत गर्न मिल्ने भएकोले अनलाइन शिक्षामा ब्लगलाई शिक्षक तथा विद्यार्थीहरुले सिकाइ कार्यमा प्रयोग गरी धेरै लाभ लिन सक्दछ । उत्कृष्ट अनि निशुल्क रुपमा ब्लग बनाउन सेवा प्रदान गर्ने केही वेबसाइटहरु यस प्रकार छन्ः blogger.com, wordpress.com, wordpress.org, wix.com, weebly.com, medium.com, tumblr.com. ghost.com, linkedin.com, आदि । हामीले तयार गरेको हाम्रो व्यक्तिगत ब्लगमा नेपाली, अंग्रेजी लगायत विभिन्न भाषामा जानकारीहरु तथा क्लास नोट्स, तस्वीरहरु, भिडियो फाइलहरु, विभिन्न वेबसाइट तथा युट्युब भिडियोको लिंकहरु अपलोड गर्न सक्छौं । शिक्षकको व्यक्तिगत ब्लगमा आफ्ना विद्यार्थीहरुलाई आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण पाठ्यसामग्रीहरु अपलोड गरी राख्न सकिन्छ र उक्त ब्लगको अड्रेस एक पटक विद्यार्थीलाई शेयर गरे पछि उनीहरुले आफ्नो अनुकूल समयमा घरैमा बसी ती पाठ्यसामग्रीहरु अध्ययन गरी लाभ लिन सक्दछ । त्यसै गरी विद्यार्थीहरुले पनि आफ्नो व्यक्तिगत ब्लग सिर्जना गरी असाइनमेन्टहरु र आफुलाई आवश्यक पर्ने असाइमेन्टहरु अपलोड गर्न सक्दछ । ब्लग अनलाइन शिक्षामा asynchronous mode मा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने सफ्टवेयर अन्तर्गत पर्दछ । 

९) YouTube: सन् २००५ फेब्रुअरी १४मा स्थापना भएको युट्युब डट कम हाल गुगलको स्वामित्वमा रहेको छ । सबै क्षेत्रको विषयवस्तुहरु विभिन्न विज्ञहरुद्वारा तयार पारिएको सूचनामूलक भिडियोहरु छानी छानी हेर्न पाउनु अहिलेको समयमा शिक्षा क्षेत्रकोलागि ठूलो वरदान हो । शिक्षक र विद्यार्थीहरुले समेत आफ्नै व्यक्तिगत युट्युब च्यानल सिर्जना गरी आवश्यक पर्ने विषयवस्तुहरुको प्रस्तुतिकरण, असाइनमेन्ट, प्रोजेक्टवर्कको रिपोर्ट आदिको भिडियो बनाइ अपलोड गरिराख्न सक्दछ । 

१०) Nearpod: निअरपोड एप तथा वेबसाइटको प्रयोग गरी अनलाइनमा विभिन्न विषयवस्तुहरु प्रस्तुत गर्न र अभ्यास गर्न निकै उपयोगी हुन्छ । यो एपको सुरुवात सन् २०१२मा भएको हो । यसबाट कक्षाकोठामा गरिने अभ्यास वास्तवमै निकै आकर्षक छ । विद्यार्थीहरुले यस एपमार्फत सिक्न निकै चाख राख्ने गरेको पाइन्छ । 

११) Quizizz: सन् २०१५मा भारतबाट सुरु भएको यो एपमा विभिन्न विषयहरुको विषयवस्तुहरुलाई अभ्यास चरणमा गरिने क्रियाकलाप अनलाइन क्विज जस्तै खेलको माध्यमबाट सिकाउन धेरै आकर्षक र चाखलाग्दो हुन्छ । यसमा कुनै विषयवस्तु अध्यापन गराइसके पछि उक्त विषयवस्तुहरुको वहुवैकल्पिक प्रश्नहरुको प्रयोग गरी अभ्यास गर्न र मूल्यांकन गर्न ज्यादै रमाइलो हुन्छ । सिक्दा समय बितेको थाहा नै हुदैन । यसमा भएको अभ्यासहरु समय अवधि तोकेर असाइनमेन्टको रुपमा दिन पनि मिल्छ । विद्यार्थीले दिएको उत्तर मिले वा नमिलेको तत्कालै विद्यार्थीलाई पृष्ठपोषण दिने सुविधा यसको आकर्षक विशेषतामा पर्दछ । उनीहरुको उत्तरहरु वर्षौंसम्म शिक्षकको क्विजिज अकाउण्टमा सुरक्षित भण्डारण गरिराख्न मिल्छ र कुनै पनि समयमा अभिभावकलाई प्रश्नहरु, विद्यार्थीले दिएको जवाफ सही वा गलत, उसले प्राप्त गरेका स्कोर आदि तुरुन्तै इमेलबाट पठाउन पनि मिल्छ । स्कोरको आधारमा प्रथम, द्वितीय, तृतीय आदि क्रम पनि छुट्याएर देखाउदछ । 

१२) Google Form: गुगलले निशुल्क उपलब्ध गराउने उपयोगी सफ्टवेयरहरुमध्ये गुगल फर्मले आफुले तयार गरेको प्रश्नावलीहरुको प्रयोग गरी अनलाइन सर्बेक्षण कार्य गर्न सहयोग गर्दछ । यस एप वा सफ्टवेयरलाई अनलाइन शिक्षामा प्रयोग गर्न पनि सकिन्छ । अनलाइनमा विद्यार्थी अभ्यास गर्न, मूल्यांकन गर्न, क्वीज खेलाउन यो निकै प्रभावकारी मानिन्छ । 

१३) Other Google Tools: गुगलले उपलब्ध गराउने विभिन्न सुविधाजनक अन्य अनलाइन सफ्टवेयर तथा एपहरु यस प्रकार छन्ः Google Drive (पीडीए, वर्ड, एक्सेल, पावरपोइन्ट स्लाइड, फोटो, भिडियो तथा अडियो फाइलहरु अनलाइन भण्डारण गरिराख्न), Google Photo (फोटो तथा भिडियो फाइलहरु अनलाइन भण्डारण गरिराख्न), Google Lens (कुनै पनि तस्वीर वा वास्तविक वस्तु के हो जानकारी लिन), Google Docs (अनलाइन वर्ड फाइल), Google Sheets (अनलाइन एक्सेल फाइल), Google Slides (अनलाइन पावरपोइन्ट स्लाइड), Google Jamboard (अनलाइन डिजिटल इन्टराक्टिभ ह्वाइटबोर्ड), Google Map (विभिन्न स्थानहरुको वास्तविक लोकेशन हेर्न), Google Earth (विभिन्न स्थानहरुको वास्तविक सेटलाइटबाट खिचिएको लोकेशन हेर्न) Google Translate (नेपाली, अंग्रेजी लगायत हालसम्म १३३ भाषामा शब्द तथा वाक्यहरु उल्था गरी अर्थ हेर्न) Google Book (विभिन्न संसार प्रसिद्ध पुस्तकहरु निशुल्करुपमा डिजिटल कपी हेर्न र डाउनलोड गर्न), Google Podcast (विभिन्न शो एपिसोडहरु सुन्न र सुनाइ सीपको विकास गर्न) । 

१४) Some Other Useful Websites: learning.cehrd.edu.np र looma.website (शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रद्वारा कक्षा १ देखि कक्षा १२सम्मकोलागि तयार गरिएको विभिन्न विषयहरुको डिजिटल सामग्रीहरु), pustakalaya.org (नेपालको ठूलो डिजिटल लाइब्रेरी), letsreadasia.org (डिजिटल लाइब्रेरी), http://202.45.146.138/catalog/opac_css/ (पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको डिजिटल लाइब्रेरी) http://nkcs.org.np/neblibrary/catalog/opac_css/ (राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड कक्षा ११ र १२को डिजिटल लाइब्रेरी), literacycloud.org (रुम टु रीड नामक संस्थाको डिजिटल लाइब्रेरी), moecdc.gov.np (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र नेपालको वेबसाइट) 

१५) www.youtube.com/c/NCEDVirtual (कक्षा १ देखि कक्षा १०सम्मका विभिन्न विषयहरुको श्रब्यदृश्य कक्षाहरु हेर्न) 

(ख) अफलाइनः इन्टरनेट सेवाको आवश्यकता नपर्ने एप र सफ्टवेयर अफलाइन अन्तर्गत पर्दछ । 

१) Microsoft Word: (क्लास नोट, प्रश्नपत्रहरु तयारी गर्न, विभिन्न सूचना तथा जानकारीहरु तयार गर्न) 

२) Microsoft Excel: (विद्यार्थीहरुको मूल्यांकनको अभिलेख राख्नः पास, फेल, क्रम निर्धारण, प्रतिशत, कूल प्राप्तांक, औसत उपलब्धि, मार्कशीट, ग्रेडशीट, तलबी विवरण, आम्दानी खर्चको हिसाव, आदि तयार गर्न) 

३) Microsoft PowerPoint: (कक्षामा विषयवस्तु आकर्षक र चलायमान ढंगले देखाउन स्लाइडको तयारी गर्न, क्वीज खेलाउन) 

४) Adobe Photoshop: (तस्वीरहरु सम्पादन गर्न) 

५) Adobe Acrobat Pro DC: (क्लास नोट, प्रश्नपत्रहरु, विभिन्न सूचना तथा जानकारीहरु सेटिङ तथा फरम्याट नबिग्रने गरी तयार गरी राख्न) 

६) Cool Edit Pro 2.0: (गुणस्तरीय अडियो फाइल रेकर्ड गर्न र सम्पादन गर्न) 

७) Audacity: (गुणस्तरीय अडियो फाइल रेकर्ड गर्न र सम्पादन गर्न) 

८) OBS Studio: (कम्प्युटर डेस्कटप स्क्रीनमा प्रस्तुत गरिएको स्लाइड प्रस्तुति तथा सबै गतिविधिहरुको अडियो र भिडियो रेकर्ड गर्न) 

९) Snipping Tool: (डेस्कटप स्क्रीनमा देखिएको दृश्यलाई क्रप गरी सोझै फोटो इमेज वा जेपीजी फरम्याटमा तयार गर्न) 

प्रभावकारी प्रयोग 

विद्यालय शिक्षामा अनलाइन कक्षालाई प्रभावकारी बनाउन केही सुझावहरु यस प्रकार छन् । 

१) विद्यालय प्रशासनले सबै विषयहरु र सबै शिक्षकहरुको कक्षाहरु समेटेर समय तालिका तयार गर्ने र सरोकारवाला सबैलाई वितरण गर्ने । पठन पाठन, एकाइ परीक्षा, त्रैमासिक परीक्षा, अतिरिक्त क्रियाकलाप, विदा, आदि सबै समावेश गरी बार्षिक शैक्षिक क्यालेण्डर शैक्षिकसत्रको सुरुमा नै सबै शिक्षक, कर्मचारी, विद्यार्थी र अभिभावकहरुसमक्ष सुसूचित गराउने । 

२) विद्यालय प्रशासन र एडमिनले बेला बेलामा अनलाइन कक्षाहरुमा प्रवेश गरी अनुगमन तथा अवलोकन गर्ने 

३) विद्यालय प्रशासनले हरेक सेक्सनको लागि कक्षा शिक्षक तोकी दिने । कक्षा शिक्षकले सो कक्षाको उपस्थिति, नतिजा तयारी, अतिरिक्त क्रियाकलापमा सहभागी गराउने, सूचना प्रवाह गर्ने, लगायत समग्र क्रियाकलापहरुको जिम्मा लिनु पर्ने, अभिलेखीकरण गर्नु पर्ने । सूचना तथा जानकारीहरु आदानप्रदान गर्न सहज होस भनी हरेक सेक्सन वा कक्षाको एक एकवटा मेसेञ्जर ग्रुप वा ह्वाट्सएप ग्रुप तयार गरी प्रयोगमा ल्याउने । 

४) अनलाइन कक्षालाई प्रभावकारी बनाउने प्रमुख तत्वमा विषय शिक्षक नै पर्दछ । एकोहोरो विषयवस्तु मात्रै सम्प्रेषण गरिरहने तर आफूले सम्प्रेषण गरेको विषयवस्तु विद्यार्थीले कति ग्रहण ग¥यो भनी मूल्यांकन गरी अभिलेख राख्ने काम गरेन भने र सिकाइ ग्रहण गर्न नसकेका विद्यार्थीहरुको पहिचान गरी उपचारात्मक कक्षा सञ्चालन नगर्ने हो भने अनलाइन कक्षा सबै भन्दा खराब बन्न पुग्छ । तसर्थ विषय शिक्षकले आफूले अध्यापन गराउने हरेक कक्षा र विषयको वार्षिक पाठयोजना शैक्षिक सत्र सुरु हुनु भन्दा अगावै विद्यालयको वार्षिक शैक्षिक क्यालेण्डरअनुसार तयार गर्नु पर्ने हुन्छ । विषय शिक्षकले तयार गरेको वार्षिक पाठ योजनामा कुन हप्तामा कुन कुन विषयवस्तु सिकाउने हो सो को स्पष्ट खाका, पाठको अन्त्यमा इकाई परीक्षा आफ्नै व्यक्तिगत कक्षामा लिने तालिका, उक्त इकाई परीक्षाको अंकभार, त्रैमासिक परीक्षाहरुमा सोधिने विषयवस्तुहरुको खाका, परियोजना कार्य, प्रतिवेदन लेखन, आदि जस्ता पाठ्यक्रमले तोकीदिएको मूल्यांकनको साधानहरु प्रयोग गर्ने तिथिमिति र अंकभार, आदि कुराहरु शैक्षिक सत्रको सुरुमा नै विद्यार्थीहरु र अभिभावकहरु अनि विद्यालय प्रशासनलाई उलपब्ध गराउनु पर्ने हुन्छ । 

५) रुब्रिक्सको प्रयोगः विषय शिक्षकले विभिन्न विषयवस्तुहरुको मूल्यांकनको बँुदागत सिमाहरु तयार गर्नु पर्ने हुन्छ, जसलाई रुब्रिक्स ९च्गदचष्अक० भनिन्छ । यो ःबचपष्लन कअजझभक कै विस्तृत रुप हो । यसले विद्यार्थीहरुलाई उत्तर लेख्दा अनुशरण गर्नु पर्ने बुँदाहरु स्पष्ट तोकी दिएको हुन्छ र यसैको आधारमा उनीहरुले उत्कृष्ट उत्तर दिन सहज बनाउँदछ । यो रुब्रिक्सहरु विद्यार्थीहरु र अभिभावकहरुले शैक्षिक सत्रको सुरुमा नै पाउनु पर्छ । 

६) विद्यार्थीहरुले विद्यालयले उपलब्ध गराएको वार्षिक शैक्षिक क्यालेण्डर र विषय शिक्षकहरुले उपलब्ध गराएको वार्षिक पाठ योजना अनि रुब्रिक्सअनुसार आफुलाई उच्चतम ग्रेड आउने गरी तोकिएको समय सिमाभित्र तयारी गर्नु पर्दछ । अनलाइन कक्षा नियमित हुनु पर्दछ । नजानेका विषयवस्तुहरु सहपाठीसँग सिक्ने, शिक्षकसँग सिक्ने, विभिन्न अनलाइन सामग्रीहरु अध्ययन गरी तोकिएकै समय भित्र सिकाइ कार्य सम्पन्न गर्नु पर्दछ । तर विद्यार्थीहरुले तोकिएको शैक्षिक क्रियाकपालहरु भन्दा अन्य गैर शैक्षिक क्रियाकलापहरु जस्तैः खेल खेल्ने, सामाजिक सञ्जालमा अनावश्यक समय व्यतित गर्ने जस्ता गलत कार्यहरु गर्नु हुदैन । 

७) अभिभावकहरुले आफ्ना बालबच्चाहरुको शिक्षाकोलागि आवश्यक पर्ने शैक्षिक सामाग्रीहरु, डिजिटल उपकरण, इन्टरनेट वा डाटाको व्यवस्थापन समयमा नै गरिदिनु पर्दछ । आफ्ना बालबच्चाहरु डिजिटल सामग्रीको प्रयोग गरी शैक्षिक क्रियाकलापमा संलग्न छ वा गैर शैक्षिक क्रियाकलापमा संलग्न छ, अभिभावकहरुले दैनिक निगरानी राख्नु पर्दछ । नियमित उपस्थित भै नियमित असाइनमेन्टहरु बुझाए वा नबुझाएकोबारेमा विषय शिक्षकहरुसँग सम्पर्क राखी नियमितरुपमा जानकारी लिइराख्नु पर्दछ । 

८) सम्बन्धित अन्य सरोकारवालाहरुले पनि विद्यालय वा विद्यार्थीहरुलाई आवश्यक पर्ने शैक्षिक सामग्रीहरु तथा डिजिटल उपकरणहरु, सफ्टवेयरहरु र इन्टरनेट व्यवस्थापनमा सहयोग पु¥याउनु पर्दछ । नियमित निगरानी तथा अनुगमन पनि गरी सम्बन्धित पक्षलाई पृष्ठपोषण दिनु पर्दछ । 

निष्कर्ष 

अनलाइन कक्षालाई प्रभावकारी ढंगले सञ्चालन गर्ने हो भने यो कम खर्चमा गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने अत्यन्तै राम्रो माध्यम बन्दछ । यद्यापि भौतिकरुपमा भेला भै सहपाठीहरुबाट पनि सिक्न सकिने जीवनोपयोगी ज्ञान, अनुभव र सीप प्राप्तिको अवसर भने अनलाइन शिक्षामा कम हुन्छ । तर महामारीको समयचाहि यो अति उत्तम माध्यम हो ।

 धन्यवाद ! २०७९ भदाै