लघुकथाः अाधुनिक दास

९) आधुनिक दास

–बटुकलाल तमाङ

रमिन्द्रले देश विदेशको खबरमा चासो राख्छ । देशको प्रत्येक घटनाको रेकर्ड बुझ्न उ कहाँ गए फरक पर्दैन । उ आफुलाई सर्वज्ञ भन्न पनि पछि पर्दैन । देश परिवर्तन हुन के के हुनु पर्दछ उसलाई मुखाग्र छ । सबैले अग्रगामी सोच राखेमात्रै देशको विकासले छलाङ मार्छ – भन्छ उ ।

विदाको एकदिन विहान टोलमा सरसफाइ कार्यक्रम सञ्चालन भयो । आफ्नै गाउँपालिकाको अध्यक्ष पनि उक्त कार्यक्रममा एकछिन सहभागी भएको थियो । जे होस् विहानभरि सरसफाइमा खट्नेलाई राम्रै उर्जा मिलेको थियो । रमिन्द्र पनि सो कार्यक्रममा एकछिन सहभागी हुन पुग्यो । अध्यक्षज्यूलाई अनुरोध गरी सरसफाइ गरिरहेका व्यक्तिहरुलाई पृष्टभूमिमा पारेर एउटा सेल्फी खिच्न भ्यायो उसले ।

साँझपख उसको फेसबुक स्टाटसमा उक्त सेल्फीले स्थान पायो, क्याप्सनमा लेखिएको थियोः “नेपालको इतिहासमा नै सबै भन्दा उत्कृष्टढंगले वातावरण संरक्षणमा रात दिन खट्ने, विकासका लागि सारा देशवासीको लागि एकमात्र नमूना, अद्भूत क्षमता भएको लोकप्रिय समाजसेवी, गाउँपालिका अध्यक्षको साथमा टोलको सरसफाइमा खटिदै आज ।”

त्यसपछि देश विदेशमा रहेका एक हुल व्यक्तिले स्तुतिगानका हरफहरु पालैपालो कमेन्टमा छाड्न थाल्यो । विहानभरि सरसफाइमा खट्ने टोलबासी जिल्ल परे ।
२०७६ पुस २६, शनिवार

लघुकथाः नयाँ शिक्षा

८) नयाँ शिक्षा

–बटुकलाल तमाङ

सत्र वर्ष सेनामा सेवा गरे पश्चात एउटा बैंकमा सुरक्षाकर्मीको रुपमा दोस्रो जागिर सुरु गरेको पनि पिताम्बरले पच्चिस वर्ष पुगि सकेछ । उ बेलामा कक्षा ७ भन्दामाथि पढ्न सकेन घरको अवस्थाले ।
एकदिन सधैंजसो ऊ बैंकको ढोकामा सुरक्षार्थ खटी रहेको थियो । एकजना युवक उसको नजिकै खाली भौचर लिएर आयो । “अंकल, बाबाको खातामा पैसा जम्मा गर्नु थियो । यो भौचर कसरी भर्ने होला ?”
पिताम्बरले युवकलाई माथिदेखि तलसम्म नियाल्दै सोध्यो, “कति कक्षामा पढ्दै छौ, बाबु ?”
युवक बोल्यो, “प्लस टु म्यानेजमेन्ट पढ्दै छु, अंकल ।”
बुढो सुरक्षाकर्मीको प्रश्नवाची हेराई देखे पछि युवकले थप्यो, “हाम्रो नयाँ शिक्षामा यस्तो कुरा पढ्नु पर्दैन क्या, अंकल ।”
पिताम्बर चुपचाप उसको भौचर भरी दिन्छ ।
२०७६ असोज २८, मंगलवार

लघुकथाः न्यायधीश

७) न्यायधीश

–बटुकलाल तमाङ

एकदिन प्रकृति र अविष्कारको चिहानमा जम्काभेट भयो । अविष्कारले दुईमा को ठूलो भनी बहस छेडी हाल्यो । प्रकृति भन्दै थिइन्, “को ठूलो हो त्यो त मलाई थाहा छैन, तर यस धरामा पहिला आएकीचाहि म हुँ है ।”

अविष्कार कुर्लियो, “अघि आउँदैमा ठूलो भइन्छ र, त्यो त जगतले मान्नु प¥यो नि ठूलो भनेर । म त सिर्जनाको पिता हुँ ।”

प्रकृति मधुर स्वरमा बोलिन्, “त्यसो त मेरी सन्तानको नाम पनि सिर्जना नै हो तर तपाईको जस्तो कृतिम हैन । र म यसको विज्ञापन पनि गर्दिन तपाईले झैं ।”

अविष्कारले तर्क अघि सा¥यो, “तपाईको सन्तान भन्दा मेरो सन्तान मानवलाई बढी मनपर्छ, लोकप्रिय छ ।”

त्यही बखत भर्खरै दाहसंस्कार कर्म सकिएको मानव देखा प¥यो । अविष्कारले प्रस्ताव राख्यो, “ल त्यसो भए हामी दुईमा को ठूलो भनी यही मानवलाई सोधौं ।”

मानवले आफ्नो विचार राख्यो, “जीवनभरि अविष्कारकै सन्तानलाई माया गरियो, उनले मलाई हित अहित दुवै गरिन्, ठूलो भूल भएछ । प्रकृतिकी सन्तानले मेरो कहिल्यै अहित गरिन, तै पनि उनको विनाश गर्दै गएँ, ठूलो भूल भएछ । त्यसैले अकालमै म यहाँ छु ।”
२०७६ असोज ०५, अाइतवार

लघुकथाः पतिब्रत

 ६) पतिब्रत

– बटुकलाल तमाङ

चञ्चलीको श्रीमान् मलेसिया गएको पनि ३ वर्ष नाघी सकेको थियो । धेरैअघि एक पटक घर खर्च चलाउन भनी केही रकम पठाएको उनलाई याद छ । दुई वर्ष बितिसक्यो फोनमा समेत सम्पर्क नभएको, घर खर्च पठाउनेको त कुरै नगरौं ।

यता छिमेकी साथी रुपकलाको कुरा भिन्दै छ । उनको श्रीमान् जग्गा दलाली, मनग्गे पैसा यही नेपालमै बसीबसी सजिलै कमाइ राखेकोछ ।

“हेरन रुपकला, आफ्नो त पोइ भनाउँदो पनि बेपत्ता, न फोन छ, न पैसा पठाउँछ । कहिले त लाग्छ, यो एकसरो ज्यान, जुरुक्क उठेर एकातिर हिड्दिउँ की ।”

“ए चञ्चली, के भनेकी तेस्तो । हामी नारी भनेको पतिब्रत हुनुपर्छ । यो हाम्रो पूर्वीय सँस्कार हो । उ अप्ठ्यारोमा परेको होला । सहज भएपछि फोन पनि आउँला, पैसा पनि आउँला । धैर्य गर्नु पर्छ क्या । ”

समय बित्दै गयो । जग्गा किनबेचमा मन्दी आयो । रुपकलाको श्रीमानले आर्थिक दिवालीय व्यहोर्नु प¥यो । भएको घर खेत समेत बैकले लिलामी गर्ने अवस्था आयो । यता चञ्चलीको श्रीमानको अझै अत्तोपत्तो थिएन । तैपनि उनी आशाको त्यान्द्रो समात्दै बसेकी थिइन् ।

एक दिन गाउँभरी हल्ला चल्यो – रुपकला त दुई दुईवटा बच्चा छाडेर एउटा अर्कै पोइला गई अरे ।
२०७६ भदाै २४ मंगलवार

लघुकथाः लाजनीति

 ५) लाजनीति

–बटुकलाल तमाङ

एउटा सामुदायिक विद्यालयको व्यवस्थापन समितिको बैठक चलिरहेको थियो । सदस्य रामनारायणले आफ्नो भनाई राख्यो, “विद्यालय भनेको मन्दिर हो, यसभित्र प्रवेश गर्दा राजनीतिको जुत्ता गेट बाहिरै खोलेर त्यही छाडी आउनु पर्छ ।” सबै सहमत भए उनको महान विचारसँग, अनि होमा हो मिलाए ।
प्रधानाध्यापकले एउटा रिक्त पदमा शिक्षक सरुवा पदस्थापन गरी ल्याउनु पर्ने प्रस्ताव अघि सारे ।
अर्का सदस्य हरिकुमारले आफ्नो भतिजा त्यो पदमा अति योग्य भएकोले उसैलाई घर पायक आउन अवसर दिनु पर्ने राय राखे । अर्का सदस्य कमलाले आफ्नो पार्टीका महेश योग्य भएकोले उसैलाई ल्याउनु पर्ने कुरामा जोड दिइन् । रामनारायणले पनि आफ्नै बुहारीको घर पायक नपरेर साह्रै गाह्रो भएकोले विषय नमिले पनि मिलाएर ल्याउन आग्रह गरे ।
लामो समयसम्म सबैजना आ–आफ्नै तर्कमा अडिग रहिरह्यो । प्रधानाध्यापकको “हाम्रो मान्छे हैन राम्रो मान्छे ल्याऊँ” भन्ने तर्क कसैले सुनुवाई गरेन । अन्त्यमा, “तपाईहरु सधै विद्यालयमा राजनीति गर्नु हुन्छ” भन्ने आरोप लगाउँदै रामनारायण बैठक बहिष्कार गर्दै बाहिरियो । बैठक भाँडियो ।
२०७६ भदौ २२ आइतवार

लघुकथाः पथभ्रष्ट

 ४) पथ भ्रष्ट

– बटुकलाल तमाङ

डाँडा मन्दिरको फेदीमा रात गुजार्ने गरी तम्बुसहित अन्य आवश्यक सामग्री लिई रतुवा टोलका एक हुल अधबैंसे पुरुषहरु पिकनिक मनाइरहेका थिए । रात छिप्पिदै जाँदा प्रायः सबैको शरीरमा अल्कोहलको मात्रा बढ्दै गईरहेको थियो, शिवाय कुमार गुरुङको ।
जिब्रो लर्बबराउदै प्रेम सापकोटा कुमारलाई कर गर्दै थियो, “ओई कुमार, के हामीले सधै रक्सी खाएको देख्या छौ । आज पिकनिक भएर पो यसो अलिकति खाएको । सबै साथी भाईले खाएर रमाइलो गरी राख्या बेला तैले पनि अलिकति भए पनि खानै पर्छ ।”
“मैले अहिलेसम्म यो जिनिस खाएकै छैन, भो नखाउँ होला ।” कुमार तर्किन खोज्यो ।
भरत देवकोटा कुर्लियो, “ए कुमार, के फुर्ति लाउँछस् हँ । हामी रक्सी खाएर पथ भ्रष्ट, तँ रक्सी नखाएर पथ भ्रष्ट ।”
“कसरी ?”
“हामीले रक्सी खाएर आफ्नो सँस्कृति छाड्यौ, तैले रक्सी नखाएर आफ्नो सँस्कृति छाडिस् । हामी रक्सी खाएर पथ भ्रष्ट, तँ गुरूङको छोरो नखाएर पथ भ्रष्ट ।”
२०७६ भदौ २२ आइतवार

लघुकथाः माकरे सहयोग

३) माकरे सहयाेग

- बटुकलाल तमाङ

साइला बा गाउँभरि पुजनीय हुनुहन्थ्याे । समाजसेवा वहाँकाे पेशा नै भएकाे थियाे । निश्पक्षता वहाँकाे अाचरण बनिसकेकाे थियाे । एक दिन गाउँमा पिउने पानीकाे समस्या कसरी टार्ने भन्ने विषयमा अामभेला बस्याे । साे भेलाले नजिकैकाे थुम्के डाँडामा रहेकाे मुलकाे पानी पाइप राखेर टाेलटाेलमा वितरण गर्ने व्यवस्था मिलाउने निर्णय भयो । सदाझै यसपाली पनि यस महान कार्यकाेलागि साइला बालार्इ नै अगुवा बनाइयाे । जिल्ला सदरमुकाम धाएर पाइपकाे व्यवस्था समेत भयाे । यता माकरे कान्छालार्इ त्याे रात निन्द्रा फिटिक्कै परेन । सँगैकाे साइला बा फेरि गाउँलेकाे नजरमा नायक हुने भाे भन्ने कुराले उसलार्इ खुबै पाेल्याे । भाेलिपल्ट उसले अाफ्ना दुर्इ चारजना मतियारसँग यस कार्यलार्इ कसरी भाँजाे हाल्ने र साइला बालार्इ असफल बनाउने भन्ने विषयमा छलफल गर्याे । उनीहरुकाे सल्लाह मुताविक पाइप ल्याउने अघिल्लाे रात थुम्के डाँडा जाने एउटै मात्र साँघुराेबाटाेमा ढुङ्गा मुढा राखेर तगाराे तेर्स्याइयाे । विहान साे बारेमा एककान दुर्इकान मैदान हुँदै गाँउभरि हल्ला फैलियाे । गाउँमा भेला बस्याे । तगाराे हटाउनु ठुलाे कुरा थिएन, तर तगाराे कसले राख्याे साे पत्ता लगाउनु जरुरी थियाे । सबैले एकैप्रकारकाे अड्कल काटे । साे अनुसन्धानकाे जिम्मा पुलिसलार्इ दिने निधाे भाे । अाफु अप्ठ्याराेमा पर्ने पक्का भएपछि माकरे कान्छा भिडबाट उठेर बाेल्याे, "जसले गरे पनि एकपटकलार्इ माफ दिम्न त, बरु त्यसलार्इ हामी नै सफा गरम्ला ।"

स्थानीय चुनाव अायाे । वडाध्यक्षकाे उमेद्वारमा धेरैले साइला बाकै मुख ताके । साइला बाले स्पष्ट पारे, "समाजसेवाकाे लागि कुनै पदमा बस्न जरुरी छैन ।" यस्ताे कुरा सुने पछि माकरे कान्छाे अाफ्नाे दलबल सहित साइला बाकाेमा पुगेर याचना गर्याे, "साइला, तिमी नउठ्ने भए पछि यसपाली मलार्इ सहयाेग गर्नु पर्याे । उति बेला बाटाेकाे तगाराे हटाउन मैले पनि तिम्लार्इ सहयाेग गरेकै थिएँ क्यार ।"

सेप्टेम्बर २०, २०१४

लघुकथाः बलियो सम्बन्ध

 २) बलियो सम्बन्ध

-बटुकलाल तमाङ

नोर्बुको जन्म सामान्य किसान परिवारमा जिल्ला सदरमुकामभन्दा टाढाको गाउँमा भएको थियो । सानैदेखि छिमेकको पुर्ण दाईसँग खुब मिल्ति थियो उसको, यद्यपि पूर्ण दाई उभन्दा सात, आठ वर्ष जेठो थियो । उनीहरुको सहयात्रा देख्दा गाउँलेहरु राम लक्ष्मणको संज्ञा दिन्थे उनीहरुलाई, तर उनीहरुबीच रगतको सम्बन्धसम्म पनि थिएन, थियो त केवल छिमेकको ।
पूर्ण दाई पढाइमा अब्बल थियो, गाउँमै मैटि्रक पास गरी क्याम्पस जाने पहिलो व्यक्ति थियो ऊ । क्याम्पसमा पढ्दा उ एउटा राजनैतिक पार्टी सम्बध्द विद्यार्थी संगठनको सदस्य तथा कार्यकर्ता पनि बन्यो, जुन पार्टी उसको बुवा र दाईको आस्था भन्दा अलग पनि थियो । घरमा आउँदा ऊ आफ्नो बुवा र दाईलाई आफ्नो पार्टी संगठनको दर्शन र सिध्दान्तका बारेमा बुझाउने प्रयत्न गर्थ्यो । यही विषयलाई लिएर बेला बेलामा घरमा भाँडभैलो समेत मच्चिने गर्दथ्यो ।
पूर्ण दाईको संगतले गर्दा नोर्बुसमेत पढाइमा अब्बल निस्कियो, समय बित्दै जाँदा ऊ पनि क्याम्पस जान थाल्यो । गाउँमा आफू सरहका साथीहरु स्कूले शिक्षा पूरा नगर्दै पढाइ छाड्ने चलनको माझ आफू पढाइमा बढी ध्यान दिने हुनुमा यसको श्रेया ऊ गर्वका साथ पुर्ण दाईलाई दिने गर्दथ्यो । विविध कारणले पुर्ण दाईले आफ्नो उच्च शिक्षालाई टुंगोमा पुर्‍याउन सकेन । बीचमा उसको बुवाको र्स्वर्गरोहण, दाईसँग छुट्टी भिन्न अनि उसको बिहे भई बाल बच्चा समेत भैसकेको थियो ।
गाउँमा स्थानीय निर्वाचनको माहौल थियो । नोर्बु र पुर्ण दाईको राजनैतिक आस्था फरक भए पनि मिल्ति टुटेको थिएन । बरु पुर्ण दाई भन्ने गर्नुहुन्थ्यो, "हेर भाई, यो राजनीतिको हावाले हाम्रो सम्बन्धलाई छुन दिनु हुँदैन, गाउँमा केही पर्‍यो भने पहिला पार्टीको मान्छेभन्दा हामीले नै एक आपासमा सहयोग गर्नु पर्ने हुन्छ ।" निर्वाचन सम्पन्न भयो । मत गणना रातारात हुन थाल्यो । मध्ये रातमा, पुर्ण दाईको पार्टी लगभग हार्ने निश्चित भएपछि साँझसँगै बसी गफ गरेको अर्को पार्टीका साथीहरुलाई पर पर्खालको छेल पारेर ढुंगा बर्साउन थाल्यो । विहानको उज्यालोसँगै उनीहरु गाउँ छाडेर वेपत्ता भए । दुर्इ दिन हुँदा पनि बेखवर भएपछि घरमा रुवावासी चल्यो । दुःखको बेलामा साथ दिन नोर्बु पुर्ण दाईको घरमा पुगेर सान्त्वनाको एक दुर्इ शब्द के बोल्दै थियो पूर्ण दाईको जाहान र आमाले सत्तो सराप हाल्न थाल्यो । नोर्बुको दाँतमा ढुङ्गा लागे जस्तै भयो, धेरै बेर टिक्नै सकेन विचरा त्यहाँ ।
एक हप्तापछि चुनावी माहौल सेलाउन थालेको थियो, पुर्ण दाई घर फर्किएको चाल पाएर नोर्बु उसलाई भेट्न गयो । नोर्बुलाई आशा थियो पुर्ण दाई त बुझेको मान्छे, उसको जाहान र आमाबाट भएको दुर्व्यवहारबारे राम्रै कुरा गर्ला, तर नोर्बुलाई देख्ने वित्तिकै पुर्ण दाई कड्कियो, "म नहुँदा मेरो घरमा आउने दुस्साहस कसरी गरिस् - मेरो सुरक्षा होइन तेरो टाउको जोगाउनु ।" आफ्नो हितैषी अग्रजको मुखबाट यो कुरा एकाएक सुन्दा नोर्बु छाँगाबाट खसे जस्तै भयो । घरमा आएर कोठा भित्र पस्यो, अघि देखि आँखामा जमेको आँशु बरर झर्न थाल्यो, जिन्दगीमा मनमा चोट लागेर नोर्बु पहिलो पटक रोएको थियो । अनि सबैभन्दा बलियो सम्बन्ध कुन चाहि हो - रगतको, फरियाको, मितको, हीतको, सँस्कृतिको, धर्मको, जातिको, राजनीतिको ...... उसले छुट्याउनै सकेन ।
नोभेम्बर १७, २०१२

लघुकथाः कानुनी अधिकार

१) कानुनी अधिकार

-बटुकलाल तमाङ

गोपालले प्रवेशिका परीक्षा जेनतेन उत्तर्ीण्ा त गयो, तर पढाइलाई त्यो भन्दा अगाडि बढाउन सकेन । सत्र वर्षकै उमेरमा पल्लो गाउँकी भुन्टीसँग गहिरो माया बस्यो, एक दिन आफ्नै बा आमालाई समेत एक वचन नसोधी सुटुक्क भगाएर ल्यायो भुन्टीलाई ।

गोपालले भुन्टी भित्र्याएको पनि ३ वर्ष भइ सकेछ । नातिको तोते बोली सुन्न पाउँदा गोपालको बुवा आमा दुवै मख्ख पर्थे । जाडो मौसम सुरु भै सकेको थियो । छोराकोलागि एकसरो न्यानो कपडा हाल्न पनि गोपाललाई निकै समस्या पर्दा गोपालको मन विरक्तिएर आयो । राति सुत्ने बेलामा भुन्टीसँग सल्लाह भए अनुसार भोलिपल्ट आफ्नो विदेशिने योजना बा आमालाई सुनायो । ऋण माथि अर्को ऋण थपेर गोपाल ३ महिना भित्रै कतार पुग्न सफल पनि भयो । गोपाल कतार पुगेको करिव ३ महिना नपुग्दै यता भुन्टीको व्यवहारमा निकै परिवर्तन आउन थाल्योे । श्रीमानले पठाएको पैसाले सिंगारिएर डुल्न थाली । कहिलेकाहि ३ दिनसम्म पनि घरमा आउँदैनथी । सासुले सोधपुछ गर्दा उल्टै चर्को स्वरमा आफ्नो चियो चर्चा बढी नै गरेर खेदो खन्न थालेको आरोप लगाउदै झगडा गर्न तम्सन्थी भुन्टी । घरमा कलह नहोस् भनी गोपालको बाबु आमा चुप लागेर बस्नु शिवाय अरु विकल्प थिएन । भुन्टीले के कुरा लाइदिइ कुन्नी, छोराले बा आमालाई फोन गर्न पनि छाड्यो ।

नाति ३ वर्षको भइसकेको थियो । उसको अधिकांश समय हजुरबा र हजुरआमासँगै बित्ने गर्थ्यो । तीन दिनपछि भुन्टी आउँदा सिकिस्त विरामी जस्तै थिइन् । केही दिन ओछ्यानमै थाला परी । गाउँमा भुन्टीले गर्भपतन गराएको कुरा गाइँगुइँ चल्न थाल्यो ।

गोपालले पनि आफ्नो श्रीमतीको बारेमा नानाथरी कुराहरु कतारमै सुन्न थाल्यो । विचरा छाँगाबाट खसेझै भयो उसलाई निन्द्रै पर्न छाड्यो । २ महिनाको विदा मिलाएर घर आयो । कुरा बुझ्दै जाँदा छारष्टै भैसके पायो । सम्बन्ध विच्छेद गर्ने टुंगोमा पुग्यो विचरो ।

अदालतमा फैसला भयो । गोपालको बुबाको सम्पत्ति ३ भागमध्ये एक भाग भुन्टीलार्इ दिई छुट्टी भिन्न हुने ।

नोभेम्बर ०२, २०१२